Memleketini Anlatan Seyyahlar: Trabzonlu Seyyahların Metinlerinde Trabzon / Travellers who Tell about Their Hometown: Trabzon in the Texts of Travellers from Trabzon

Fulya Üstün Demirkaya, Oğuz Kırcı

Öz


Coğrafik ve stratejik konumunun sağladığı, doğu ve batı arasında ticari ve askeri, kara ve deniz bağlantısının merkezi olma rolü ile Trabzon, merak duygusuyla hareket eden birçok seyyahın gezi güzergâhında yerini almıştır. Bu metin, Trabzon kentini, yabancı bir ziyaretçinin gözlemlerinden daha fazlasını içeren, kendileri de Trabzonlu olmaları nedeniyle aynı zamanda deneyimleyen seyyahların gözünden anlamayı hedeflemektedir. Trabzon doğumlu olan Aşık Mehmed (16.yy), Minas Bıjışkyan (19.yy) ve Şakir Şevket (19.yy) ile babası Trabzonlu olan İsmail Safa’nın (19.yy), kentin tarihi, yapıları, kitabeleri, sokakları, pazar ve mahalleleri, demografik yapısı ve halkın gündelik yaşamına ilişkin aktardıkları, zaman zaman birbiri ile çelişip zaman zaman örtüşen ve/veya birbirini tamamlayan bilgiler karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. İsmail Safa’nın manzum eseri kentin fiziksel dokusu konusunda net bilgiler vermediği için çalışma kapsamında kullanılamamıştır. Seyahatnamelerde yer alan bilgilerin değerlendirilmesi temelde kentin fiziki dokusunu anlamaya yöneliktir. Bu nedenle seyyahların metinleri, kentin tarihsel olarak bulunduğu yer-topografyası ile fiziki dokusunun parçası olan liman, dini-askeri-ticari-sivil yapılar ve bu dokunun tamamlayıcısı mahalleler üzerine odaklanarak ele alınmıştır. Üç seyyahın verdiği bilgiler toplu olarak değerlendirildiğinde; Aşık Mehmed ve Şakir Şevket, ağırlıklı olarak kentin Osmanlı Dönemi dokusuna dikkat çekerken, Şakir Şevket ile aynı dönemi anlatmasına karşın Bıjışkyan ağırlıklı olarak Osmanlı öncesi veya Osmanlı dönemi gayrimüslim yapılarına vurgu yapar. Seyyahların yaşadıkları dönem ve sahip oldukları kimliklerinin (dini, siyasi, mesleki vb.) izleri metinlerde takip edilebilmektedir. Bu bağlamda seyyahlar memleketlerini kendi yaşam perspektifinden anlatırken, farklı hikâyelere ulaşmamıza, doğru bilinenlerin sorgulanmasına olanak tanımış, pek çok kaynakta bahsedilmeyen, varlığını bildiğimiz ancak takibini yapamadığımız, fiziki tanımlamanın mümkün olmadığı pek çok yapı/yere ilişkin betimlemeler ile önemli bilgi eksikliğinin tamamlanmasını sağlanmıştır.


Anahtar Kelimeler


Seyahatname, Trabzon, Aşık Mehmed, Minas Bıjışkyan, Şakir Şevket.

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Ak, M. (1997). Menazırü’l-avalim (tahlil-metin) (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.

Ak, M. (Ak, 1990). Aşık Mehmed ve Menazırü’l-avalim (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.

Aydın, B. (2012). XVI. yüzyıl Osmanlı seyahatnâmeleri hakkında bir değerlendirme. Osmanlı Araştırmaları/ The Journal of Ottoman Studies, (XL), 435-451.

Aygün, N. (2005). Onsekizinci yüzyılda Trabzon’da ticaret. Trabzon: Serander.

Belge, H. (2018). Trabzon mezarlıkları ve mezar anıtları (1926-2018) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon.

Bıjışkyan, P. M. (1998). Pontus tarihi/tarihin horona durduğu yer Karadeniz (H. D. Andreasyan, Çev.). İstanbul: Çivi Yazıları.

Bryer, A. ve Winfield, D. (1985). The Byzantine monuments and topography of the Pontos. Washington.

Çelik H. (2017). İsmail Safa’nın edebiyat nazariyesine dair çalışmaları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Trakya Üniversitesi, Edirne.

Kallek, C. (2005). “Mil”. TDV İslam Ansiklopedisi, 30, 53-54.

Karpuz, H. (1990). Trabzon. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınevi.

Kurnaz, M. (1994). Trabzon’da 35 vakfa ait notlar. İ. Hacıfettahoğlu (Ed.), Trabzon fetih yıllığı 1994 (s. 74-105). Ankara: Atlas Yayıncılık.

Lowry, H. W. (2005). Trabzon şehrinin İslamlaşması ve Türkleşmesi (1461-1583). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.

Miller, W. (2007). Son Trabzon İmparatorluğu. İstanbul: Heyamola Yayınları.

Şevket, Ş. (2001). Trabzon tarihi / ilk Türkçe şair tarihi. İ. Hacıfettahoğlu (Ed.) Trabzon: Trabzon Belediyesi Kültür Yayınları.

Texier, C. (2002). Küçük Asya coğrafyası, tarihi ve arkeolojisi (A. Suat, Çev.) Ankara: Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı.

Tuluk, Ö. İ. (2010). Osmanlı dönemi Trabzon’unda mimari yapı kültürü. Ö. İ. Tuluk ve H. İ. Düzenli (Ed.), Trabzon Kent mirası, yer-yapı-hafıza (s. 55-92). İstanbul: Klasik Yayınları .

Tuluk, Ö. İ. ve Düzenli, H. İ. (2010). Yitik mirasın izinde: Trabzon’da Osmanlı cami ve mescitleri (1461–1583), İ. Tuluk ve H. İ. Düzenli (Ed.), Trabzon Kent mirası, yer-yapı-hafıza (s. 31-53). İstanbul: Klasik Yayınları.

Uspenski, F. I. (2003). Trabzon tarihi (kuruluşundan fethine kadar) (E. Uzun, Çev.) Trabzon: Kendi Yayını.

Usta, V. (1999). Anabasis’ten Atatürk’e seyahatnamelerde Trabzon. Trabzon: Serander Yayınları.

Usta, V. (2013). Trabzon’dan söz eden seyahatnameler hakkında bir değerlendirme (MÖ 400- MS 1937), Türk Yurdu, (310), 198-213.

Üstün Demirkaya, F. (2014). Toplumsal dinamikler bağlamında Trabzon kent dokusunun dönüşümü (Komnenos Hanedanlığı'ndan Cumhuriyet'e kadar) (Yayımlanmamış doktora tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon.

Üstün Demirkaya, F. ve Tuluk, Ö. (2018). Komnenos Hanedanlığı’ndan Osmanlı’ya Trabzon Mahalleleri: Kentsel Dinamikler Bağlamında Bir Fiziksel Gelişim Okuması. A. S. Kubat ve diğerleri (Ed.), Türkiye Kentsel Morfoloji Araştırma Ağı II. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiri Kitabı (s. 713-724). İstanbul: MBB Kültür Yayınları.

Yılmaz, Ö. (2006). Batılı seyyahlara göre Trabzon (1808-1878) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon.

Yılmaz, Ö. (2015). Dussaud biraderlerin Trabzon limanı inşa projesi (1870). Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (18), 213-244.


Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.


online sayaç